U bent hier

Manager Steven - september 2010

Dikwijls krijg ik de vraag hoe je het best communiceert met Japanners. Na mijn uitleg krijg ik niet zelden de vertwijfelde opmerking: hoe kun je dat volhouden? Want het is aartsmoeilijk om een comfortabele communicatie te onderhouden met Japanse collega’s of vrienden.

Japans studeren is een gedeeltelijke oplossing. Zelf heb ik zes jaar op de taal gewroet om een puberaal spreekniveau te bereiken. Maar ook al spreek je een mondje Japans, zonder begrip van hun non-verbale boodschappen is je duur verworven talenkennis nutteloos en crossculturele communicatie een waar mijnenveld. Zowel privé als zakelijk.

Om goed te communiceren met Japanners, moet je de volgende zaken in je achterhoofd houden:

  • Meer dan in andere culturen, moet je de Japanse lichaamstaal kennen om een effectieve gedachtenwissel te hebben. Wat ze niet zeggen, daar gaat het vaak om. Hun strategie is ‘spreken is zilver, zwijgen is goud’.
  • In Japan is ‘harmonie’ heilig. Om die harmonie te bereiken, hullen de Japanners zich in stilte. Ze vertonen ook vermijding- en uitsluitinggedrag en verdraaien de waarheid. Voor Westerlingen is dit pure zonde. Maar in Japan heiligen deze middelen het doel. Ze geloven dat ze zo kunnen voorkomen dat er agressie of vijandigheid tussen mensen groeit.

Hun lichaamstaal -die ik met de jaren heb leren herkennen- kan je per lichaamsdeel indelen.

Gezicht:

  • De Japanse cultuur verwacht in alle omstandigheden een kleurloos, stoïcijns maar sociaal snoetje. Het witte gezicht van de kabuki-acteur is daar niet vreemd aan. Ze hebben er een speciaal woord voor: Shirankaoat. Dat betekent: ik weet van niets. Dit gezicht zal je zien als je een gesprek wil aanknopen met een Japanner die niet durft of wil spreken.
  • De Japanse vrouw zal in dergelijke omstandigheden een nederige, verlegen glimlach tevoorschijn toveren. Begin dan vooral niet te dromen. Achter een dergelijke glimlach kan van alles schuilgaan.
  • Een andere veel gebruikte gezichtsuitdrukking is die van de ‘verraste persoon’: ogen opengesperd, opgetrokken voorhoofd en mond open. Als een kind dat Sinterklaas ziet. Als een Japanse luisteraar dit gezicht toont, is het touché. Dan is hij geboeid door wat je zegt en probeert hij op je gedachtenstroom mee te surfen.

Ogen:

  • Mijn schoolmeesters hebben me altijd geleerd andere mensen aan te kijken. Als je oogcontact mijdt, kan dit immers duiden op een gebrek aan zelfvertrouwen of oprechtheid. Maar als ik tijdens een verhitte discussie mijn Japanse baas recht in de ogen kijk, vindt hij dit heel onbeleefd. Grof zelfs. Aan Japanse kinderen wordt geleerd hun snoezige blik op de keel van de schooljuf te richten, in plaats in haar ogen. Als een Japanner mijdt je aan te kijken, kan dat dus heel goed betekenen dat hij je eer betoont.
  • Nog zoiets: als je baas zijn ogen sluit tijdens je speech, betekent dat niet altijd dat hij slaapt, wel dat hij aandachtig luistert. Maar als hij daarbij ook begint te grollen of te knikkebollen -wat ik al dikwijls heb meegemaakt- besteedt hij toch vooral aandacht aan zijn dromen. ;-)

Mond:

  • Het ‘te veel openen van de mond’ moet vermeden worden in Japan. Het is tegen hun etiquette. Daarom is het ook niet toevallig dat het Japans gemakkelijk gesproken kan worden met een bijna gesloten mond.
  • Bij plezier en vreugde glimlachen ze wel, maar er zijn ook momenten waarop je denkt: wat is er nu zo grappig aan mijn betoog? Dan is het best mogelijk dat ‘Mr Kato’ het toch niet zo plezant vindt. Sterker zelfs. Mogelijk vindt hij wat je zegt erg of vervelend. Zijn glimlach kan dan woede, angst of verdriet verbergen en is bedoeld om te voorkomen dat je gezichtsverlies lijdt of lijdt onder zijn negatieve gevoelens. Heel edelmoedig maar extreem verwarrend. In dergelijke situaties kun je beter van onderwerp veranderen, want je loopt op dat moment op drijfzand.

Handen:

  • Collega’s of zakenpartners met de handen aanraken is ‘not done’. Een Turkse omhelzing of Amerikaanse schouderklop zijn al helemaal onbehoorlijk.
  • Gebaren met de handen zijn erg subtiel en daarom minder eenvoudig om emoties te detecteren. Het zijn vooral de vingers en de pols waarop je moet letten.
  • Wanneer een Japanner tijdens een gesprek over een man praat, kan hij dit onderstrepen door zijn duim omhoog te steken. Dat betekent dus niet per se dat hij je een toffe makker vindt. Wanneer hij zijn pink omhoog houdt, heeft hij het over een vrouw, maar… het kan ook betekenen dat de vrouw waarover hij spreekt er een minnaar opna houdt. Een toppunt van dubbelzinnigheid dus!

Om te eindigen nog een veelzeggend Japans spreekwoord: Japanners die weten spreken niet, zij die spreken weten niet.

kilimanjaroIk heb een gouden leidraad voor hoe ik door het leven wil gaan. Niet alleen op het werk, maar ook in mijn relaties met vrienden, in de sport en zelfs met mijn paarden. Het is een mantra die ik in een zwart boekje heb neergekriebeld, en die ik koester in een lade naast me op kantoor.

15 jaar geleden kreeg ik deze mantra van Manoj, een Afrikaanse gids waarmee ik in Tanzania de Kilimanjaro opklauterde. Vol bewondering klom ik onder zijn begeestering met een groep van 11 mensen gedurende vijf dagen naar de top van die magische berg. De zeven dragers, de kok, de hulpkok én de blanke toeristen droegen hem op handen als een magisch stamhoofd.

Toen ik hem daarover op de laatste avond complimentjes gaf, vroeg ik Manoj of zijn leiderstalent aangeboren of aangeleerd was. Hij lachte zijn tanden bloot en toverde een schriftje tevoorschijn. Het was een logboek van al de trektochten die hij al had geleid. Vooraan in dat schriftje zat een klein, verkreukeld kattebelletje. Hij toonde het mij alsof het zijn testament was.

Hij beweerde dat het een wijsheid uit Zimbawe was. Toen ik het las, vond ik dat er zoveel waarde inzat, dat ik het prompt overschreef. Die wijsheid -vertaald uit het Engels- klinkt als volgt:

Een baas drijft mensen
Een leider inspireert ze

Een baas hangt af van autoriteit
Een leider van goodwill

Een baas boezemt angst in
Een leider straalt liefde uit

Een baas zegt ‘ik’
Een leider zegt ‘wij’

Een baas zegt wie verkeerd is
Een leider toont wat verkeerd is

Een baas weet hoe het gedaan is
Een leider weet hoe je het moet doen

Een baas eist respect
Een leider dwingt respect af

Sinds die mantra probeer ik zoveel mogelijk ‘een leider’ te zijn, met een heilige oorlog om de bazige bazen ‘uit deze wereld te helpen’. Ik ben al dikwijls van mijn paard gestoten tijdens die steekspelen, maar na iedere nederlaag lees ik mijn mantra opnieuw. Dan krijg ik weer de juiste munitie om te blijven vechten. En ook al beweren de bazen dikwijls dat ik een guerrillastrijder ben, ikzelf beschouw me eerder als een vrijheidstrijder.